Phân biệt đá quý thật và giả: bảy phép thử làm được tại nhà
Trước hết, nói thẳng: không phép thử tại nhà nào cho kết luận chắc chắn. Chúng chỉ sàng lọc — loại bớt hàng rõ ràng có vấn đề và cho bạn cơ sở để yêu cầu người bán giải thích.
Bốn thứ hay bị bán nhầm thành đá tự nhiên: thuỷ tinh đúc, nhựa resin, đá thật nhuộm màu, và đá tổng hợp (thành phần giống đá thật nhưng nuôi trong phòng thí nghiệm).
1. Phép thử nhiệt
Áp viên đá lên má. Đá tự nhiên dẫn nhiệt tốt nên giữ cảm giác mát khá lâu; nhựa ấm lên gần như tức thì; thuỷ tinh ở giữa.
Điều kiện: để đá ở nhiệt độ phòng ít nhất 15 phút trước khi thử.
2. Soi bọt khí
Chiếu đèn pin xuyên qua, nhìn nghiêng. Bọt khí hình cầu hoàn hảo, nhiều và rải đều là dấu vết nấu chảy — thuỷ tinh. Bao thể trong đá tự nhiên có hình dạng bất quy tắc: mây, sợi, vảy, vết nứt hình lông chim.
3. Thử độ cứng (thang Mohs)
| Vật thử | Độ cứng |
|---|---|
| Móng tay | ~2,5 |
| Đồng xu | ~3,5 |
| Dao thép, kính cửa | ~5,5 |
| Thạch anh | 7 |
| Topaz | 8 |
| Sapphire, ruby | 9 |
| Kim cương | 10 |
Cách dùng: nếu người bán nói đây là thạch anh (7) mà dao thép làm xước được, thì có mâu thuẫn. Thử ở mặt đáy hoặc chỗ khuất, ấn nhẹ, lau sạch rồi mới xem — vệt trắng lau đi được là kim loại bám lại, không phải xước.
⚠️ Không áp dụng với hàng đã lên trang sức hoàn thiện hoặc hàng đang mượn xem.
4. Soi khe nứt tìm dấu nhuộm
Cách hiệu quả nhất để phát hiện đá nhuộm. Thuốc nhuộm không thấm đều mà chạy theo khe nứt li ti rồi đọng lại. Soi kính lúp 10x: thấy màu đậm hơn hẳn dọc khe nứt trong khi thân đá nhạt hơn thì gần như chắc là nhuộm.
5. Cân trọng lượng
Nhựa nhẹ hơn nhiều so với đá (tỷ trọng ~1,0–1,5 so với 2,6–4,0). Một viên nhẹ hơn hẳn so với cảm giác mắt nhìn là dấu hiệu rõ. Phép này không phân biệt được đá với thuỷ tinh (tỷ trọng gần nhau).
6. Xem dưới nguồn sáng khác nhau
Một số đá đổi sắc rõ giữa ánh nắng và ánh đèn — đây có thể là đặc tính tự nhiên (alexandrite) hoặc dấu hiệu xử lý. Quan trọng hơn: xem đá dưới ánh sáng ban ngày, không qua đèn vàng của tủ trưng bày. Đèn tủ được chọn để tôn màu; màu thật của đá có thể khác hẳn.
7. Nhìn cả lô, không nhìn từng viên
Phép này ít người nghĩ tới nhưng rất hiệu quả. Đá tự nhiên không bao giờ giống hệt nhau. Hai mươi viên trong veo, cùng màu, cùng độ đậm, không viên nào có vết — thì vấn đề nằm ở cả lô.
Ngược lại, sự không hoàn hảo vừa phải là dấu hiệu tốt.
Bảng tra nhanh
| Dấu hiệu | Nghi là |
|---|---|
| Ấm lên rất nhanh khi cầm | Nhựa |
| Nhẹ hơn nhiều so với kích thước | Nhựa |
| Nhiều bọt khí tròn đều | Thuỷ tinh đúc |
| Màu đọng đậm theo khe nứt | Đá nhuộm |
| Mềm hơn mức đá đó phải có | Không đúng loại được khai |
| Cả lô giống hệt nhau | Hàng nhân tạo |
Về đá tổng hợp
Cần phân biệt rõ: đá tổng hợp không phải đá giả. Nó có cùng thành phần hoá học và cấu trúc tinh thể với đá tự nhiên, chỉ khác ở chỗ được nuôi trong phòng thí nghiệm thay vì hình thành trong lòng đất.
Vấn đề không nằm ở bản thân đá tổng hợp mà ở việc khai báo. Bán đá tổng hợp và nói rõ là đá tổng hợp thì hoàn toàn sòng phẳng. Bán nó với giá đá tự nhiên mới là vấn đề.
Phân biệt đá tổng hợp với đá tự nhiên gần như không làm được bằng mắt thường — cần phòng kiểm định soi bao thể và vân sinh trưởng. Đây chính là lúc giấy kiểm định trở nên cần thiết.